|
Adak (Nezr) "İnsanın yerine getirmeyi kendisine vaad ettiği
şey", "Dinen sorumlu olmadığı halde kişinin kendi isteğiyle
üzerine borç kıldığı ibadet" anlamlarında kullanılmaktadır.
Kutlu Özen'in deyimiyle, "adak" kelimesi Sivas-Divriği yöresinde
daha çok kurban adağı şeklinde kullanılmaktadır. Adak
kelimesinin Mehmet Eröz tarafından kutlu, mübarek anlamına gelen
"idnuk" veya "idu" kelimesinden türemiş olduğu belirtilmektedir.
Adak yerleri çeşitli dileklerin gerçekleşmesi için gidilen,
kutsal olduğuna inanılan mekanlardır. Bunlar, yatır mezarları,
türbeler, kutsal su gözeleri, kutsal dağlar, ağaçlar, kayalar,
taş yığınları, çalı toplulukları olabilir. Divriği'de adak
yerine gidecekler birbirlerine "yarın ziyarete gideceğiz" ya da
dönenler "ziyaretten döndük" demektedirler. Kutlu Özen'in
araştırmalarına göre, Sivas-Divriği yöresinde 600'den fazla adak
yeri bulunmaktadır. Bu adak yerleri şu şekilde
gruplandırılabilir:
1. Yer-Su Kültüne Bağlı Adak Yerleri
a. Dağ kültüne bağlı adak yerleri: Yöredeki
bazı dağlar ve tepeler her yıl topluca ziyaret edilir. Bu
ziyaretlere hastalar ve yatalaklar hariç bütün köy halkı ve
hatta civar köyler birlikte katılırlar. Genelde her ev bir
kurban götürür. Haziran ayında yapılan bu törenlerde kazasız
belasız, bol ürünlü bir yıl geçirmek için dilekler dilenir.
Kesilen kurbanlarla pişirilen yemekler birlikte yenir. Cem adı
verilen dini bir toplantı yapılır.
b. Taş ve kaya kültüne bağlı adak yerleri:
60'dan fazla adak yeri bulunur.
c. Ağaç kültüne bağlı adak yerleri: 90'dan
fazla adak yeri bulunur. Ağaç kültüne bağlı bu adak yerlerinde
genellikle ardıç, çam, çınar, pelit, meşe, karaağaç, kavak,
söğüt, alıç, armut, dut türündeki ağaçlar kutsal kabul
edilmektedir
d. Su kültüne bağlı adak yerleri: 60'a yakın
adak yeri bulunur. Bu tip adak yerleri genellikle halkın şifa
bulmak amacıyla gitmiş olduğu yerlerdir. Özellikle cilt
hastalıklarına iyi geldiğine inanılan adak yerlerinin çoğunlukta
olduğu belirtilmiştir. Bunun yanısıra sinir hastaları da
buralara ziyarette bulunmaktadırlar.
2. Evliya Kültü ve Bu Külte Bağlı Adak Yerleri
a. Türbeler ve Gerçek Mezarlar: Divriği
merkezinde bulunan türbeler ve mezarlar ve civar köylerde
bulunan türbe ve mezarlar.
b. Kimliği Bilinmeyen Mezarlar / Yatırlar
3. Divriği Yöresinde Bir Adak Yeri olarak Düşekler
Düşekler daha önce kutsal olmadığı halde kutsallığına inanılan,
bir Türkmen Dedesi'nin, Bektaşi Çelebisi'nin veya bir Anadolu
Ermişi'nin kutsamasıyla oluşan ve bu hadiseden sonra adak yeri
olma özelliğini kazanan kutsal mekanlardır. Örneğin, "Dede
Düşekleri, Çelebi Düşekleri, Hızır Düşekleri, Hz. Ali Düşekleri,
Kabayel Düşekleri,...", bu özellikteki düşeklerdir.
a. Dede Düşekleri / Çelebi Düşekleri: Eski
yıllarda Türkmen dedelerinin, belli günlerde kendilerine bağlı
yerleşim yerlerini dolaştıkları ve "talip" adını verdiği
müritlerinin toplumsal ilişkilerini gözden geçirip
düzenledikleri ve "cem" adı verilen dini toplantılar yaptıkları
bilinmektedir. Dedelerin bu tür dolaşmalarının önceden bilindiği
ve o köylerde karşılama ve uğurlama merasimlerinin yapıldığı da
kaynaklarda belirtilmektedir.
b. Yatır Düşekleri: Türbe veya mezar sahibi bir
yatırın hatırasına yapılmış olan ve genellikle toplama taşlardan
oluşan adak yerleri olarak tanımlanmıştır.
c. Yol Düşekleri
d. Hızır ve Hz. Ali Düşekleri: Divriği
yöresinde Hızır Peygamber ve Hz. Ali tarafından kutsandığına
inanılan yerler vardır. Hızır Peygamber ve Hz. Ali'ye ait
düşeklerin, diğer düşeklerin aksine büyük adak yerleri olarak
kabul edildikleri vurgulanmaktadır. Her yıl haziran ayında ve
sonbaharda topluca ziyaret edilmekte, dilekler dilenmekte,
kurbanlar kesilmekte, toplu yemekler yenmektedir. Divriği
yöresinde, bu inanca bağlı 15'e yakın düşek vardır.
e. Kabayel Düşekleri: Bu düşekler daha çok
hayvancılıkla geçinen dağ köylerinde görülür. Ağır kış
şartlarının hüküm sürdüğü yıllarda güneyden gelen rüzgarın
(hayırlı yel) esmesi ve kar örtüsünü kaldırması için topluca
kabayel düşeklerine gidilmekte, dua edildikten sonra kabayel
düşeklerine ekmek, çörek gibi yiyecek maddeleri bırakılmaktadır.
Köylüler 'es kabayel'im es...' diyerek rüzgardan yardım
isterler. Divriği yöresinde, bu merasim için gidilen 30'a yakın
adak yeri olduğu tespit edilmiştir.
4. Yatır ve Adak Yerleri
Ömerli (Balışık) Köyü, Karadonlu Canbaba Türbe ve Zaviyesi
Güvenkaya (Aşudu Tekke) Köyü, Hüseyin Abdal Yatırı
Kevendüzü (Anzağar) Köyü, Derviş Muhammed Yatırı
Akmeşe (Ziniski) Köyü, Seyyid Baba Yatırı
Ödek Köyü, Hızır'ın İzi
Ödek Köyü, Pir Sultan Düşeği
|